Patrycja GodońKomornik Sądowy w Rzeszowie
Skarga pauliańska, której geneza sięga prawa rzymskiego stanowi jeden z podstawowych mechanizmów służących ochronie wierzyciela przed czynnościami dłużnika podejmowanymi z pokrzywdzeniem jego interesów. Pozwala na rozszerzenie możliwości dochodzenia przez wierzyciela swoich roszczeń przez skierowanie egzekucji wobec tych przedmiotów majątkowych, które wyszły albo nie weszły do majątku dłużnika i znajdują się w majątku osób trzecich.
Skarga pauliańska jest przewidzianym w art. 527–534 Kodeksu cywilnego środkiem ochrony wierzyciela przed skutkami czynności podejmowanych przez dłużnika z pokrzywdzeniem jego interesów. Znajduje zastosowanie przede wszystkim wtedy, gdy dłużnik rozporządza swoim majątkiem w sposób prowadzący do utrudnienia lub uniemożliwienia skutecznej egzekucji. Mimo stosunkowo szczegółowej regulacji ustawowej wykorzystanie tej instytucji w praktyce może budzić liczne wątpliwości, zwłaszcza na etapie wykonywania prawomocnego wyroku. Szczególnego znaczenia nabiera wówczas ustalenie, przeciwko komu formalnie powinno być prowadzone postępowanie egzekucyjne – pierwotnemu dłużnikowi wierzyciela czy osobie trzeciej, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności uznanej za bezskuteczną.
Podstawę ochrony pauliańskiej stanowi art. 527 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec siebie. Konieczne jest przy tym spełnienie przewidzianych ustawą przesłanek, odnoszących się między innymi do świadomości pokrzywdzenia wierzycieli po stronie dłużnika oraz wiedzy albo możliwości uzyskania wiedzy o tej okoliczności przez osobę trzecią. Pokrzywdzenie występuje przede wszystkim wtedy gdy wskutek określonej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w większym stopniu. Skarga pauliańska nie prowadzi do unieważnienia zakwestionowanej umowy. Czynność dokonana przez dłużnika i osobę trzecią pozostaje ważna. Jej skutek zostaje natomiast ograniczony względem konkretnego wierzyciela, który uzyskał ochronę sądową do określonego składnika majątkowego.
Ochrona wierzyciela nie jest nieograniczona w czasie. Zgodnie z art. 534 k.c. uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie pięciu lat od daty dokonania tej czynności.
Nie. Jest to jedno z najważniejszych ograniczeń wynikających z charakteru skargi pauliańskiej. Osoba trzecia nie odpowiada za zobowiązanie pierwotnego dłużnika całym swoim majątkiem. Jeżeli przedmiotem czynności uznanej za bezskuteczną była przykładowo określona nieruchomość, wyrok nie daje podstawy do zajmowania innych nieruchomości, rachunków bankowych, wynagrodzenia czy ruchomości należących do osoby trzeciej. Egzekucja powinna pozostawać ograniczona do przedmiotu wskazanego w tytule oraz do wysokości wierzytelności objętej ochroną pauliańską.
Przez wiele lat w orzecznictwie dominowało stanowisko zgodnie z którym wierzyciel posiadający prawomocny wyrok uwzględniający skargę pauliańską oraz tytuł wykonawczy przeciwko pierwotnemu dłużnikowi nie musiał uzyskiwać dodatkowego tytułu wykonawczego przeciwko osobie trzeciej. Egzekucja była formalnie prowadzona przeciwko dłużnikowi, lecz mogła zostać skierowana do składnika znajdującego się już w majątku osoby trzeciej.
Konstrukcja ta opierała się na założeniu, że wskutek względnej bezskuteczności czynności określony przedmiot należy na potrzeby egzekucji traktować tak, jak gdyby nadal znajdował się w majątku dłużnika. Sam wyrok pauliański nie był w tym ujęciu uznawany za tytuł wykonawczy przeciwko osobie trzeciej. Takie stanowisko pojawiało się m.in. w uchwale SN z 21 marca 2001 r., III CZP 1/01, postanowieniu z 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04, czy wyroku z 26 października 2017 r., II CSK 27/17. Model ten powodował jednak istotną niespójność. Organ egzekucyjny podejmował czynności dotyczące majątku osoby, która formalnie nie była dłużnikiem wskazanym w tytule wykonawczym stanowiącym podstawę prowadzonego postępowania.
Do 2021r. dominowało stanowisko, że wierzyciel posiadający prawomocny wyrok uwzględniający skargę pauliańską oraz tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko dłużnikowi może wszcząć postępowanie egzekucyjne jedynie przeciwko temu dłużnikowi. Nie może wszcząć egzekucji przeciwko osobie trzeciej lub przyłączyć się do egzekucji prowadzonej przeciwko tej osobie w celu zaspokojenia wierzytelności chronionej skargą pauliańską. Wierzyciel taki powinien prowadzić egzekucję przeciwko swojemu dłużnikowi, a w toku tej egzekucji dopuszczalne jest zajęcie rzeczy stanowiącej własność osoby trzeciej gdyż rzecz ta na skutek wyroku uwzględniającego skargę pauliańską ma być traktowana tak, jakby nadal znajdowała się w majątku dłużnika. Konstrukcja ta budziła jednak wątpliwości ponieważ wierzyciel kierował egzekucję do majątku formalnie należącego do osoby trzeciej, mimo że tytuł wykonawczy dotyczył dłużnika.
Istotne znaczenie dla praktyki stosowania przepisów o skardze pauliańskiej miała uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2021r., sygn. akt III CZP 60/19. W jej treści przyjęto, że wierzyciel zamierzający dochodzić zaspokojenia z przedmiotu majątkowego objętego skutkami ochrony pauliańskiej powinien dysponować tytułem wykonawczym nie tylko przeciwko dłużnikowi osobistemu, lecz również przeciwko osobie trzeciej na rzecz której dokonano czynności uznanej za bezskuteczną względem wierzyciela. Tytuł wykonawczy wydany przeciwko osobie trzeciej miał tym samym stanowić formalną podstawę prowadzenia egzekucji z określonego składnika znajdującego się w jej majątku. Stanowisko Sądu Najwyższego zostało oparte na kilku zasadniczych przesłankach. W pierwszej kolejności wskazano, że postępowanie egzekucyjne powinno być prowadzone na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko podmiotowi, wobec którego podejmowane są czynności egzekucyjne. Skierowanie egzekucji do majątku osoby trzeciej bez dysponowania tytułem wykonawczym obejmującym tę osobę pozostawało zatem w kolizji z podstawowymi regułami postępowania egzekucyjnego. Po drugie, uzyskanie tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi pauliańskiemu pozwala wierzycielowi skierować egzekucję bezpośrednio do składnika majątkowego pozostającego w majątku osoby trzeciej, co usprawnia realizację ochrony wynikającej z wyroku pauliańskiego. Po trzecie, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na konieczność zapewnienia osobie trzeciej odpowiednich gwarancji procesowych. Jeżeli to jej majątek ma zostać objęty egzekucją, powinna ona mieć możliwość korzystania z przewidzianych prawem środków ochrony, w tym z powództwa przeciwegzekucyjnego. Pełna realizacja tych uprawnień jest możliwa wówczas, gdy osoba trzecia występuje w postępowaniu egzekucyjnym jako dłużnik na podstawie tytułu wykonawczego wydanego przeciwko niej.
Stanowisko przyjęte przez Sąd Najwyższy wywołuje istotne konsekwencje nie tylko na etapie postępowania egzekucyjnego, lecz również przy formułowaniu żądania pozwu pauliańskiego oraz późniejszym redagowaniu sentencji wyroku. Treść rozstrzygnięcia powinna bowiem w sposób jednoznaczny określać zakres ochrony udzielanej wierzycielowi oraz granice odpowiedzialności osoby trzeciej.
W szczególności żądanie pozwu, a następnie sentencja orzeczenia powinny:
Tak skonstruowane żądanie pozwala następnie na odpowiednio precyzyjne sformułowanie sentencji wyroku pauliańskiego. Ma to zasadnicze znaczenie dla późniejszego wykorzystania orzeczenia w postępowaniu egzekucyjnym, ponieważ wyrok powinien jednoznacznie wyznaczać zarówno podmiotowe jak i przedmiotowe granice odpowiedzialności dłużnika pauliańskiego. Po nadaniu mu klauzuli wykonalności może on stanowić podstawę prowadzenia egzekucji przeciwko osobie trzeciej w zakresie określonym w rozstrzygnięciu.
Patrycja GodońKomornik Sądowy w Rzeszowie
Skarga pauliańska, której geneza sięga prawa rzymskiego stanowi jeden z podstawowych mechanizmów służących ochronie wierzyciela przed czynnościami dłużnika podejmowanymi z pokrzywdzeniem jego interesów. Pozwala na
Egzekucja alimentów należnych małoletniemu dziecku jest prowadzona na rzecz dziecka chociaż w postępowaniu egzekucyjnym najczęściej działa za nie jego przedstawiciel ustawowy - zazwyczaj jeden z rodziców.
Ogłoszenie upadłości nie powoduje wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego ani nie pozbawia uprawnionego prawa do bieżących alimentów. Zmienia natomiast sposób ich zaspokajania. Zgodnie z art. 146 ust. 1 Prawa upadłościowego postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku wchodzącego do masy upadłości wszczęte przed ogłoszeniem upadłości ulega zawieszeniu z mocy prawa w dniu ogłoszenia upadłości a po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości – umarza się z mocy prawa. Zasada ta obejmuje również egzekucję alimentów, jeżeli została skierowana do składników majątkowych wchodzących do masy upadłości. Nie należy więc przyjmować, że alimentacyjny charakter wierzytelności pozwala komornikowi kontynuować egzekucję z masy upadłości na dotychczasowych zasadach.