Umorzenie egzekucji alimentów na małoletnie dziecko – czy potrzebna jest zgoda sądu?

Egzekucja alimentów należnych małoletniemu dziecku jest prowadzona na rzecz dziecka chociaż w postępowaniu egzekucyjnym najczęściej działa za nie jego przedstawiciel ustawowy - zazwyczaj jeden z rodziców. Może więc powstać pytanie, czy rodzic który wcześniej wystąpił do komornika o wyegzekwowanie alimentów może następnie samodzielnie zażądać umorzenia postępowania w całości czy też ze względu na majątkowy interes dziecka potrzebuje wcześniejszego zezwolenia sądu opiekuńczego.

Zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice nie mogą samodzielnie podejmować czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na dokonanie takich czynności przez małoletniego. Wymagane jest wówczas zezwolenie sądu opiekuńczego a w przypadkach przewidzianych w art. 640¹ k.p.c. – sądu spadku. Za czynności przekraczające zwykły zarząd uznaje się przede wszystkim takie działania które prowadzą do rozporządzenia składnikami majątku dziecka albo mogą w istotny sposób wpływać na jego sytuację majątkową. 

Samo złożenie przez przedstawiciela ustawowego małoletniego wierzyciela wniosku o umorzenie egzekucji alimentów nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego przewidzianego w art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Umorzenie postępowania egzekucyjnego nie oznacza automatycznie zrzeczenia się alimentów, wygaśnięcia długu ani utraty tytułu wykonawczego. 

W przypadku alimentów zasądzonych na rzecz małoletniego wierzycielem jest dziecko a nie rodzic do którego rąk alimenty mają być przekazywane. Rodzic występuje w postępowaniu jako przedstawiciel ustawowy małoletniego.

Zgodnie z art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich może działać samodzielnie jako przedstawiciel ustawowy dziecka. Przepisy przewidują przy tym szczególne zasady reprezentowania dziecka w relacjach z jednym z rodziców. Art. 98 § 2 pkt 2 k.r.i o. dopuszcza reprezentowanie dziecka w sprawach dotyczących należnych mu od drugiego rodzica środków utrzymania i wychowania. W praktyce oznacza to, że przykładowo matka wykonująca władzę rodzicielską może reprezentować małoletnie dziecko w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym w celu wyegzekwowania alimentów należnych od ojca. Nie staje się jednak z tego powodu właścicielem wierzytelności alimentacyjnej. Uprawnionym pozostaje dziecko.

Podstawową regulację zawiera art. 825 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z nim organ egzekucyjny umarza postępowanie w całości lub części na wniosek jeżeli zażąda tego wierzyciel. 

Jeżeli wierzycielem jest małoletnie dziecko, czynności procesowe podejmuje za nie uprawniony przedstawiciel ustawowy. Sam fakt małoletności wierzyciela nie powoduje jednak, że do każdej czynności podejmowanej w postępowaniu potrzebne jest zezwolenie sądu opiekuńczego.

Złożenie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego nie jest tym samym co zrzeczenie się wierzytelności alimentacyjnej. Przedstawiciel ustawowy nie oświadcza w takim przypadku że alimenty dziecku się nie należą, nie uchyla wyroku zasądzającego alimenty i nie powoduje wygaśnięcia wynikającego z niego obowiązku. Umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych lecz nie pozbawia wierzyciela możliwości wszczęcia ponownej egzekucji.

Jeżeli zatem przedstawiciel ustawowy składa wyłącznie wniosek o umorzenie postępowania to nie rozporządza przez to samą wierzytelnością alimentacyjną. Tytuł wykonawczy nie traci z tego powodu mocy a należność nie zostaje automatycznie umorzona. Wniosek taki należy więc odróżnić od czynności powodujących definitywne uszczuplenie praw majątkowych dziecka. Z tego względu samo żądanie umorzenia postępowania egzekucyjnego nie powinno być kwalifikowane jako czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka wymagająca zezwolenia z art. 101 § 3 k.r.i o.

Umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza zakończenie prowadzonej przez komornika egzekucji a nie wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego. Jeżeli w toku egzekucji dokonano zajęcia wynagrodzenia za pracę, rachunku bankowego lub innych praw majątkowych dłużnika skutkiem umorzenia będzie uchylenie zajęć. 

Nie oznacza to zrzeczenia się wierzytelności o alimenty ani zaległych świadczeń alimentacyjnych. Jeżeli istnieją niezaspokojone należności objęte tytułem wykonawczym możliwe jest ponowne wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Dlatego nieprawidłowe jest utożsamianie wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego ze zrzeczeniem się zaległych alimentów.

W sprawach alimentacyjnych ustawodawca wprowadził rozwiązania wzmacniające ochronę wierzyciela. Zgodnie z art. 1086 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego komornik ma obowiązek z urzędu podejmować czynności mające na celu ustalenie zarobków, stanu majątkowego oraz miejsca zamieszkania dłużnika. Dochodzenie takie powinno być ponawiane w odstępach nie dłuższych niż sześć miesięcy. Art. 1086 § 5 kpc stanowi, że bezskuteczność egzekucji nie jest podstawą jej umorzenia. Sama okoliczność, że w danym momencie nie udało się ustalić majątku umożliwiającego skuteczne wyegzekwowanie świadczeń nie prowadzi więc do umorzenia postępowania alimentacyjnego. Jest to kolejny element pokazujący szczególny charakter egzekucji alimentów i zwiększony poziom ochrony wierzyciela alimentacyjnego.

Wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego ma charakter procesowy i służy zakończeniu prowadzonej egzekucji. Jego złożenie przez przedstawiciela ustawowego małoletniego nie oznacza jednak rezygnacji z przysługującej dziecku wierzytelności alimentacyjnej ani z należnych mu zaległych świadczeń. Nie dochodzi więc do rozporządzenia majątkiem dziecka ani do podjęcia czynności, którą należałoby zakwalifikować jako przekraczającą zakres zwykłego zarządu.

W konsekwencji przedstawiciel ustawowy małoletniego wierzyciela alimentacyjnego może złożyć wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego dotyczącego alimentów bez konieczności uzyskiwania zezwolenia sądu opiekuńczego.